GreekEnglish (United Kingdom)

Ancient Greek Toys

Αρχική

Αστραγαλοι

E-mail Print PDF

Οι αστράγαλοι ήταν τα αντικείμενα με τα οποία παίζονταν το παιχνίδι αστραγαλισμός, διάφορα παιχνίδια δεξιότητας, τυχερά παιχνίδια, αλλά χρησίμευαν και ως μέσον πρόβλεψης του μέλλοντος και μαντικού χρησμού. Οι αρχαίοι Έλληνες τα θεωρούσαν επίσης και αποτροπαϊκά και πολλές φορές αποτελούσαν κομμάτια περιδεραίου μαζί με άλλα προφυλακτικά αντικείμενα (amuletum).

Σήμερα τους αστραγάλους τους γνωρίζουμε με την ονομασία κότσια, που προέρχεται από την βυζαντινή ορολογία. Είναι άγνωστο πότε έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή του ο αστραγαλισμός και, φυσικά, οι αστράγαλοι. Στην ελληνική γραμματεία, πάντως, η πρώτη αναφορά για τους αστραγάλους γίνεται από τον Όμηρο. Οι αστράγαλοι ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα παιχνίδια των παιδιών. Τους μετέφεραν μέσα σε ένα μικρό καλαθάκι για παιδικά παιχνίδια ή σε ειδικό σακουλάκι από δέρμα ή ύφασμα που λεγόταν φορμίσκος.

Οι αστράγαλοι ήταν ή φυσικοί (από οστό γίδας ή αρνιού ή αγελάδας ή ακόμα κι ελαφιού) ή απομιμήσεις από χαλκό, πηλό, σμάλτο, γυαλί, αχάτη, ακόμα και από χρυσό ή ασήμι. Παρ’ όλα τα στοιχεία που υπάρχουν, δεν είμαστε απολύτως βέβαιοι για το πώς ακριβώς παίζονταν αυτό το παιχνίδι. Από τις τέσσερις πλευρές του αστραγάλου οι δύο είναι στενές και οι δύο πλατιές.

Οι δύο πλατιές ονομάζονταν ανάλογα με το σχήμα τους, η μία «πρανές» (ελαφρώς κυρτή), και η άλλη «ύπτιον» (ελαφρώς κοίλη). Οι δύο στενές πλευρές έχουν μικρή διαφορά: η λίγο εξογκωμένη ονομαζόταν το «χίον», η δε πιεσμένη «το κώον». Σημασία στο παιχνίδι είχε η πλευρά με την οποία ο αστράγαλος άγγιζε το έδαφος και όχι, όπως σήμερα, η πλευρά με την οποία βλέπουμε το κότσι. Έτσι ανάλογα με την πλευρά που άγγιζε το έδαφος το κότσι, οι βολές, τέσσερις τον αριθμό, από τον αριθμό των πλευρών, ονομάζονταν κώος, χίος, ύπτιος και πρανής. Το «κώον» έπαιρνε 6 βαθμούς, η δε αντίθετη πλευρά, το «χίον», έπαιρνε 1, που ήταν και ο μικρότερος βαθμός του αστραγάλου. Από τις δύο πλατιές πλευρές το «ύπτιον» έπαιρνε 3 βαθμούς και το «πρανές» 4. Έτσι τα δύο ζεύγη των πλευρών ισοδυναμούσαν σε βαθμούς (κώον 6 + χίον 1 = 7, ύπτιον 3 + πρανές 4 =7).

astragaloi

Ο χίος ονομαζόταν και κύων, ο δε κώος λεγόταν και εξίτης από τον αριθμό 6 με τον οποίο ισοδυναμούσε. Με βάση τα προηγούμενα, η πιο άσχημη βολή ήταν εκείνη που έφερνε το 1 και λεγόταν «κύων» ή «γύπας». Είναι όμως σίγουρο πως η αξία της ριξιάς δεν εξαρτιόταν μόνο από το άθροισμα των βαθμών. Φαίνεται πως γίνονταν ειδικές συμφωνίες που απέδιδαν σε ορισμένα αθροίσματα μία ανώτερη ή μία κατώτερη αξία. Ήταν ίσως γι αυτό που οι τιμές δεν σημειώνονταν στα κότσια όπως στα ζάρια. Οι παίκτες ήταν έτσι ελεύθεροι να αποδίδουν τις τιμές που είχαν προσυμφωνήσει.

Από την άλλη μεριά , πολλά κότσια που βρέθηκαν σε ανασκαφές φέρουν πάνω τους σχήματα, γράμματα ή λέξεις, που μάλλον έχουν να κάνουν με αυτές τις συμφωνίες. Οι αρχαίοι κατέφευγαν συχνά στους αστραγάλους για να πάρουν κάποιο χρησμό βάσει κάποιων προκαθορισμένων και ουσιαστικά άγνωστων σε μας προϋποθέσεων. Πιθανότατα οι όροι αυτοί είχαν να κάνουν με τις βολές, το συνδυασμό των αριθμών κλπ., όμως είναι γενικά αποδεκτό ότι συνδέθηκαν με την μαντεία.

Λόγω του γεγονότος ότι παίζονταν κυρίως από παιδιά κι ανέμελους νέους, έγινε το σύμβολο της ξένοιαστης και ανέμελης νεότητας. Είναι το σύμβολο της Αφροδίτης και των Χαρίτων. Για τον ίδιο λόγο θεωρούνταν ότι προστάτευε τους ανθρώπους από πονηρές επιδράσεις, όπως από το κακό μάτι. Είναι ένα αποτελεσματικό αποτρόπαιο και είναι καλό να τα έχει κανείς πάντα πάνω του.